در امزجه غير طبيعى معدة است و تر و يا گرم است و خشك و يا سرد است و تر و يا سرد است و خشك به اين معنى كه در اين‌ها دو كيفيّت زيادتى پيدا كرده و از حال طبيعى خارج شده‌اند و هريك از اين انواع هشت‌گانه يا سازح است يعنى ماده خلطى سبب نشده است كه از حال طبيعى خارج شده‌اند بلكه فى نفسه كيفية آنها تغيير كرده چنانچه گذشت و يا مادّى است يعنى خلطى سبب شده و از حال طبيعى خارج شده است پس سوء مزاج معدة از شانزده قسم خارج نيست اول سوء مزاج گرم بدون مادة است و علامت آن عطش و آروغ بخارى و فساد اغذية لطيفه گرم مزاج و كم‌مقدار در آن معدة با خشكى دهان و علاج آن به خوردن شربت‌هاى سردكننده مثل آب هندوانه و آب انار و دوغ و آب آلو و ربوب خاموش‌كننده حرارة مثل رب انار و ربّ آلو و خوردن غذاهاى ترش غليظ مثل شورباى غوره و ربّ انار و آب سرد يا يخ خوردن دوم سرد بدون ماده است و علامت اين ضعف هضم و كندى نزول طعام از معدة و تغيير كردن آن طعام بترشى و آروغ ترش و نرمى شكم و نفخ آن و بسيارى اشتهاى معدة و بدن و علاج آن بجوارشنات و معاجين حاره است مثل جوارش الملوك سيّم سوء مزاج تر است و علامت آن كمى عطش و تنفّر از اغذيه رطبة و بسيارى آب دهن و تاذّى از آن اغذيه رطبة و علاج آن گرم كردن معدة است بغذاهاى ادويه‌دار مثل هيل و ميخك و دارچين و خوردن دارچين و معاجين خشك مزاج مثل معجون بلادر و معجون شيخ الرّئيس و به خوردن اسيد سولفوريك بجهة قطع رطوبات